وب سایت های ایرانی

نگاهی به شماره هفتم تا دهم مجله «کتاب‌های اسلامی»؛ مالکیت فکری؛ از ایران و عراق تا اروپا و آمریکا محمدصادق ابراهیمی   لید: دکتر گرجی در بخشی سخنانش می‌گوید: تا چند دهة بیش، جو غالب در بین فقها، مخالفت با حق مؤلف بود. رأی استاد این‌جانب، آیت‌الله خویی، و فتوای امام خمینی، به‌رغم تتبع و تبحری که در فقه داشتند، مخالف با حقّ مؤلف بود. موضوعاتی چون سرقفلی و امثال آن، در شریعت سابقه نداشت و در دورة جدید، وارد فرهنگ مسلمانان شد و به‌تدریج متعارف و معمول گردید؛ امّا در زمینة حق مؤلف مقاومت‌ها زیادتر بوده است و با اینکه در برخی جامعه‌های اسلامی معمول و قانونی شد، اما در عرف فقاهت شیعه پذیرفته نشد. استدلال اینان این است که ما تأیید و امضای شارع مبنی بر اثبات این حق را در دست نداریم. صرفاً عمل عرف و تأیید عقلاً کفایت نمی‌کند. بله، عقلاً حق مؤلف و حق مترجم و مثل اینها را محترم می‌شمارند و در عرف عالمان، چنین حقوقی، آثار و تبعاتی دارد؛ اما فقها این تأیید و احترام را نمی‌پذیرند، چون مستند شرعی ندارد. اشاره: فصلنامه کتاب‌های اسلامی، بخشی از شماره‌های هفتم تا دهم خود را به موضوع حق مالکیت معنوی اختصاص داده است. نوشتار پیش رو مقالات مرتبط با حق مالکیت معنوی و فکری که در این چهار شماره نشر شده است را گزارش می‌کند.   سرآغاز در سرآغاز شماره هفتم به‌منظور بیان اهمت بحث حق مالکیت معنوی چنین آمده است: «حق مؤلف و به عبارت صحیح‌تر حق پدیدآورندگان آثار فرهنگی و هنری، از مسائل مهم در حقوق و صنعت چاپ و نشر و حتی تجارت و جامعه‌شناسی است. این مسئله با اینکه از دغدغه‌های مهم جهانی و مبتلابه بسیاری از اقشار جوامع به‌عنوان تولید یا مصرف‌کننده است، امّا در بین فقیهان، به‌ویژه فقیهان شیعه، کمتر بدان پرداخته شده و در ایران وضعیت پژوهشی زودهنگام و پردامنه نداشته است. هر چند برای این مبحث در متون فقهی و لابه‌لای نظرات فقیهان سابقه‌ای نمی‌توان یافت، اما در ادبیات مسلمانان، زیر عنوان سرقت ادبی یا شعری، آثار متعددی نوشته و عرضه شده است. از جمله حسن بن علی بن وکیع تنیسی (م ٣٩٣ ق) کتاب «المُنصف فی نقد الشعر و بیان سرقات المتنبی و مشکل شعره» را نگاشت. او با نقادی شعرهای مسروقه متنبی، شاعر بزرگ عرب، به مذمت و نکوهش اقتباسات غیرمجاز او پرداخت. این‌گونه آثار در واقع تحلیل عدم مشروعیت اخذ و برداشت متون و اشعار بدون اجازۀ صاحبان آنها است که در تاریخ ادبیات اسلامی فراوان به چشم می‌خورد؛ چنان‌که در دورۀ جدید نیز مقالات و کتاب‌هایی در تحلیل این مقوله تدوین و نشر یافته است. این آثار اتفاق و اجماع دارند که مسلمانان این‌گونه کارها را غیرمشروع می‌دانستند. از اوایل دهۀ چهل شمسی، برخی از نشریات ایرانی به درج دیدگاه‌ها و چاپ مقالات در این باره پرداختند و زمینه را آماده کردند تا نهادهای قانون‌گذار و اجرایی، به نهادینه‌کردن حقوق پدیدآورندگان بپردازند. در سال ١٣۴٨ قانونی یا عنوان «حمایت از مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» به تصویب مجلس شورای ملّی وقت رسید. پس از آن، حقوق‌دانان و مراکز پژوهشی و آموزش عالی بیش‌ازپیش به این بحث روی آوردند. مقالات این شماره به حقوق مؤلف اختصاص یافته است و امیدواریم صاحب‌نظران و دانشمندان، با عرضۀ نظرات انتقادی و راهبردی خود ما را یاری فرمایند.» فصلنامه کتاب‌های اسلامی، شماره 7، زمستان 1380، تاریخ انتشار: 15 بهمن، 382 صفحه. مقالات این شماره به‌قرار زیر هستند: 1.  حق مؤلف در فقه شیعه، گفتگو با دکتر ابوالقاسم گرجی، 12 صفحه. این گفتگو با آقای دکتر گرجی، یکی از چهره‌های آشنا و برجسته در فقه و حقوق اسلامی است که پس از تحصیل، عمری را به تدریس مبانی و مسائل فقه اسلامی، به‌ویژه فقه شیعه اختصاص داده است. دکتر گرجی در بخشی سخنانش می‌گوید: تا چند دهة بیش، جو غالب در بین فقها، مخالفت با حق مؤلف بود. رأی استاد این‌جانب، آیت‌الله خویی، و فتوای امام خمینی، به‌رغم تتبع و تبحری که در فقه داشتند، مخالف با حقّ مؤلف بود. موضوعاتی چون سرقفلی و امثال آن، در شریعت سابقه نداشت و در دورة جدید، وارد فرهنگ مسلمانان شد و به‌تدریج متعارف و معمول چردید؛ امّا در زمینة حق مؤلف مقاومت‌ها زیادتر بوده است و با اینکه در برخی جامعه‌های اسلامی معمول و قانونی شد، اما در عرف فقاهت شیعه پذیرفته نشد. استدلال اینان این است که ما تأیید و امضای شارع مبنی بر اثبات این حق را در دست نداریم. صرفاً عمل عرف و تأیید عقلاً کفایت نمی‌کند. بله، عقلاً حق مؤلف و حق مترجم و مثل اینها را محترم می‌شمارند و در عرف عالمان، چنین حقوقی، آثار و تبعاتی دارد؛ اما فقها این تأیید و احترام را نمی‌پذیرند، چون مستند شرعی ندارد. مستند را آنان همان امضای شارع، یعنی نبودن روایت معتبر یا آیه دلالت دار می‌دانند. این آیه و روایت، حکایت از امضا و تأیید شارع دارد. 2. وضعیت فقهی-حقوقی رایانه در ایران، شبیری، سید حسن، 24 صفحه. نویسنده در اشاره و معرفی این مقاله می‌نویسد: رشد استفاده از رایانه در ایران و به‌کارگیری آن در فرایندهای مختلف آموزش، صنعت، نشر و پژوهش، مسائل حقوقی نوظهوری را در پی داشت. این مسائل ضرورتاً باید در دستگاه فقهی و حقوقی ایران، تحلیل و قوانین مناسب با آنها تصویب گردد. بررسی‌های نظری پژوهشگران فقه و حقوق، بسترسازی برای دستیابی به قوانین کارآمد است. این مقاله تلاش دارد براساس نیازهای روز و مسائل نوظهور، متون فقهی و آرای فقیهان را بررسی کند. 3. سرقت ادبی و علمی، علی حب الله، ترجمه سالارکیا، حمیدرضا، 10 صفحه. نویسنده در مقام معرفی مقاله خویش می‌نگارد: گویا در فرهنگ اسلامی، تنها اصطلاحی که نزدیکی بسیار با مفاد کپی‌رایت دارد، سرقت ادبی و علمی است؛ زیرا این اصطلاح از گذشته‌های دور مبتلابه شاعران و نویسندگان مسلمان بوده است، بسیاری از سُرایندگان و نثرنگاران، اقتباس و اخذ قطعات ادبی از دیگران بدون اجازه را مذموم دانسته‌اند. نویسندة این مقاله، پیشینه این موضوع را در لابه‌لای متون کهن، جستجو و بررسی کرده است. 4. کپی‌رایت از نظر اخلاقی، اسلامی، سیدحسن، 10 صفحه. حقوق مؤلفان و حق نشر حداقل سه بُعد اقتصادی، حقوقی و اخلاقی دارد و از سه زاویۀ درآمد آفرینی، مرزهای حقوقی و ارزشی می‌توان به تحلیل آن پرداخت. اما تحلیلگران، از نگاه اخلاق کمتر