کتابشناسی فقه غنا و موسیقی محمدصادق ابراهیمی اشاره: غنا و موسیقی یکی از موضوعات مبتلابه است که سابقه بسیار طولانی در منابع فقهی شیعه دارد. تحقیقات، رسالهها و کتابهای زیادی در باره این موضوع نگاشته شده است. با این وجود هنوز مسائل و پرسشهایی زیادی حول این موضوع وجود دارد که نیازمند تحقیقات و پژوهشهای همه جانبه فقهی میباشد. طبیعی است که تحقیقات جدید بدون توجه به پژوهشهای پیشین و جدای از آنها به سرانجام شایسته نخواهد رسید. از اینرو، نوشته پیش رو، گزارشی کوتاه از کتابها و پژوهشهایی که تاکنون در این موضوع نگاشته شده را ارائه داده تا محققان این حوزه دانشی از سابقه پژوهشی آن مطلع گردند. 1. غناء و موسیقی (درسنامه غنا و موسیقی)، خامنهای، سیدعلی، تهران: انتشارات فقه روز (وابسته به انتشارات انقلاب اسلامی)، چاپ یکم، 1396، 560 صفحه، وزیری. درسنامهی غناء و موسیقی، متن منقّح 75 جلسهی تدریس در خارج فقه حضرت آیتالله العظمی خامنهای (مدظله)، از جلسه 250 در تاریخ 4/ 9/ 1387 تا جلسهی 325 مورّخ 6/ 11/ 1388است. این کتاب به دلیل ویژگیهای ذیل در موضوع خود منحصربهفرد است: از طولانیترین دروس حوزهها در موضوع خاصی مانند غنا است، در حالیکه معمولاً این بحث در حوزههای علیمه با چند جلسه در یکی از دو هفته به سرانجام میرسد. تمام احادیث غناء و متعلقات آن، سنداً و متناً به تفصیل بررسی شده و اساساً شروع بحث با بررسی احادیث مسئله است، درحالیکه در هیچیک از آثار استنباطی غناء و هیچیک از از دروس خارج، همهی احادیث با این دقّت بررسی نشده است. علاوه بر احادیث، معظمله به همهی رسالههای غناء و منابع، مراجعه کرده و حتّی از استفتائات فقهای بزرگ معاصر، مانند امام خمینی، آیتالله خوئی، آیتالله اراکی هم غفلت نکردهاند. در حالیکه رسم رایج آن است که معمولاً به کتاب «مکاسب» شیخ انصاری و حواشی و متعلقّات آن بسنده میشود. متعرض مباحث متناسب با غناء مانند «رقص» نیز شده است. مهمتر از همه، نداشتنِ مانع نفسانی رد نام بردن و مراجعه کردن به آثار معاصران بلکه طلاب است. در باره امام خمینی گفتهاند: «از اینکه از کار علمی دیگران حتی معاصران و طلاب تعریف و تمجید کند و نام ببرد هیچ مانعی نفسانی نداشت» واین امر در درس معظمله و کتاب مورد نظر به خوبی مشهود است که از کار طلاب معاصر هم نام میبرند و هم به آن مراجعه میکنند. 2. الغناء و المعازف فی الاعلام المعاصر و حکمهما فی الاسلام، مرعشلی، محمدعبدالرحمن، بیروت: دارالمعرفه، چاپ یکم، 2006، 399 صفحه، رقعی. این کتاب از هشت فصل تشکیل شده است. فصل اول: مقدمه؛ فصل دوم: حرمت غناء؛ فصل سوم: دلائل حرمت غناء و مغازف؛ فصل چهارم: حکمت تحرم غناء و اثر آن در نابودی جوامع؛ فصل پنجم: غناء مباح؛ فصل ششم: ترجیح بین ادله؛ فصل هفتم: قوافل التائبین؛ فصل هشتم: خاتمه و نتیجهگیری. به لحاظ وسعت پرداخت به ابعاد گوناگون موسیقی، این کتاب از معدود کتابهایی است که با این ویژگی در جهان عرب منتشر شده است. 3. غنا و موسیقی و رقص در اسلام، چیتسازیان، مرتضی، و محمد سلیمی، تهران: چتر دانش، چاپ یکم، 1399، 319 صفحه وزیری. این کتاب در دو قسمت نوشته شده است که هر قسمت از چندین بخش و هربخش از چندین فصل شکل یافته است. در قسمت اول بیشتر به فقه غنا و موسیقی پرداخته شده که شامل مباحثی همچون موسیقی در اصطلاح موسیقی دانان، فیلسوفان، فقیهان و شرع مقدس، بررسی برخی مفاهیم به کار رفته در غنا و رابطه آنها با یکدیگر، فقه خوانندگی طبق مذاهب تسنن و تشیع، بررسی مستندات آرای فقها و موارد استثنا از حکم غنا، اصل عملی در مسئله غنا، فقه نوازندگی و ادله حرمت آن بحث شده است. در قسمت دوم، معیارها و ملاکها تبیین شده است که شامل مواردی همچون مسئله موسیقی و جایگاه آن در رسانه ملی، بازنگری در مفهوم و جایگاه موسیقی، تبیین ملاکها و معیارها در خوانندگی، نوازندگی و عوامل جنبی موسیقی و راهبردهای مدیریت موسیقی است. 4. غنا و موسیقی ج1، مختاری، رضا، قم: بوستان کتاب، چاپ یکم، 1387، 800 صفحه، وزیری. موضوع این کتاب میراث فقهی در باب غناء و موسیقی است. این کتاب که مشتمل بر چهار جلد است تلاش کرده است تمامی تحقیقات و پژوهشهای فقهای سلف را در خصوص غناء و موسیقی گردآوری نموده و بخشی از راه اجتهاد در این مسئله را هموار کند. این مجموعه در بخش تحقیقات مدرسه ولیعصر (عج) به انجام رسیده است. جلد اول، شامل یک مقدمه و بخش اول از کتاب است. مقدمه خود دارای چهار فصل و یک خاتمه است. فصل اول: ضرورت تصحیح متون و دشواری آن؛ فصل دوم: اهمیّت دانش فقه و دشواری اِفتاء؛ فصل سوم: طرح عظیم «میراث فقهی»؛ فصل چهارم: نخستین شماره «میراث فقهی»: غنا و موسیقی. خاتمه: سؤالهای فقهی غنا. بخش اول کتاب حاوی 12 رساله و تکنگاره فقهی در مورد غناء و موسیقی است که در این جلد گردآوری شده است. 5. غنا و موسیقی ج2، مختاری؛ صادقی، محسن، رضا، قم: بوستان کتاب، چاپ یکم، 1387، 758 صفحه، وزیری. این جلد از کتاب غنا و موسیقی به معرفی و شرح رسالههای فقهی در مورد غناء پرداخته است. 16 رساله از فقهای ادوار مختلف در این مجلد گرد آوری شده است. 6. غنا و موسیقی ج3، مختاری؛ صادقی، محسن، رضا، قم: بوستان کتاب، چاپ یکم، 1387، 1200 صفحه، وزیری. جلد سوم شامل بخشهای دوم تا ششم کتاب را شامل میشود. بخش دوم، گفتارهایی پراکنده در باره غنا است، بخش سوم، آرای فقیهان در مورد غنا؛ بخش چهارم، کتابشناسی غنا؛ بخش پنجم، احادیث مربوط به غنا؛ و بخش ششم، اهلسنت و مسئله غنا را مورد بررسی قرار داده است. 7. غنا و موسیقی 4، مختاری و نعمتی، محمدرضا، رضا، قم: بوستان کتاب، چاپ یکم، 1398، 1132 صفحه، وزیری. جلد چهارم غنا و موسیقی از سه بخش و یک خاتمه تشکیل شده است. بخش اول، به بررسی رسالههایی که در مورد غنا نوشته شده است پرداخته و بخش دوم گفتارهایی از فقها در مورد غنا را جمعآوری نموده است. بخش سوم نیز به کتابشناسی غنا پرداخته است. در خاتمه کتاب، نویسنده به خطاها و کمبودهایی که در سه جلد پیشین وجود داشته است اشاره نموده و برخی نکات را اصلاح نموده است. 8. بررسی فقهی آواز و غناء، سروش
